U stóp Wzgórza Świętego Wojciecha w Poznaniu powstaje nowa siedziba Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918–1919. Instytucja ma kultywować pamięć o patriotycznym zrywie i zwycięstwie Wielkopolan, a zarazem stać się otwartą, współczesną przestrzenią edukacji, dialogu i spotkań. W jej zbiorach znajdzie się ponad 2 tysiące eksponatów, które w narracyjny sposób opowiedzą o blisko dwustu latach drogi regionu do niepodległości.
Serce muzeum pod ziemią: rotunda i 30-metrowa kopuła
Trzonem założenia jest podziemna, zaprojektowana na planie rotundy sala wystawy stałej o powierzchni ponad 3 tys. m². Przykrywa ją spektakularna kopuła o rozpiętości 30 metrów – prace nad tą konstrukcją właśnie się zakończyły, wyznaczając symboliczny moment, gdy budowa „wychodzi z ziemi”.
Najbardziej widowiskowym wydarzeniem jest postępujący demontaż tymczasowych przypór konstrukcyjnych, w wyniku którego odsłania się pełna skala przestrzeni wystawy stałej. To proces, w którym konstrukcja krok po kroku zaczyna ustępować miejsca przestrzeni – relacjonuje architekt WXCA, Adam Mierzwa.
Minimalna liczba elementów nośnych wewnątrz rotundy ma zagwarantować elastyczność aranżacji i czytelność opowieści. Zwieńczeniem kopuły będzie świetlik, który wyjdzie na powierzchnię – materialny „pomost” między historią, snutą pod ziemią, a życiem miasta na placu.
Budowa i historyczne cezury
Prace wystartowały 16 lutego 2024 roku – dokładnie w 105. rocznicę rozejmu w Trewirze, który stał się symbolicznym potwierdzeniem zwycięstwa powstańców. Dotychczas główne roboty toczyły się poniżej poziomu terenu; wraz z zamknięciem stropu „zero” konstrukcja zaczyna zaznaczać swoją obecność nad ziemią.
Na wystawie stałej zaprezentowana zostanie kolekcja ponad 2 tys. oryginalnych, nierzadko unikatowych obiektów – w tym niepokazywane dotąd osobiste pamiątki po Powstańcach. Dyrektor Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości, Przemysław Terlecki, podkreśla rolę autentyczności:
Od początku zależało nam, aby w muzeum na pierwszym planie były oryginalne eksponaty, materialni świadkowie opowiadanej historii. (…) Wielu gości spoza Wielkopolski zaskoczy pewno fakt, iż 11 listopada w Poznaniu nie było jeszcze Niepodległej (…) Pamięć o tamtych wydarzeniach najlepiej oddaje motto muzeum: Zwyciężamy, bo pamiętamy – podkreśla Przemysław Terlecki, Dyrektor Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości
„Grody” jako inspiracja: zespół brył na tle Wzgórza
Powyżej poziomu terenu powstają cztery kubiczne budynki, mieszczące audytorium, bibliotekę i czytelnię, sale warsztatowe i wystaw czasowych, zaplecze konserwatorskie oraz przestrzenie pracy. Ich forma czerpie z najstarszych osad i grodów regionu – z prostoty bryły i czytelnej tektoniki. Niższe partie wykończone zostaną łupanym kamieniem, wyższe – gładko szlifowanym, co symbolicznie prowadzi od przeszłości ku współczesności.
Kamień kształtować będzie wizualną tożsamość i wyraz architektoniczny muzeum – tłumaczy współzałożyciel WXCA, Szczepan Wroński.
Rozbicie programu na kilka mniejszych brył, połączonych częścią podziemną, to gest szacunku wobec krajobrazu i historycznego kontekstu. Kompozycja otwiera perspektywę na Wzgórze Świętego Wojciecha z 800-letnim kościołem św. Wojciecha. Spadowe dachy – zaprojektowane jako „piąta elewacja” – dodatkowo eksponują tę oś widokową.
Agora – współczesne miejsce spotkania
Centralnym elementem założenia urbanistycznego jest miejski plac między blokami muzealnymi – współczesna agora, „miejsce spotkania twarzą w twarz”. Plac posłuży jako rozszerzenie programu instytucji w przestrzeni otwartej, wzmacniając relację muzeum z miastem i jego mieszkańcami. To tu świetlik kopuły stanie się widocznym znakiem łączności podziemnej narracji z codziennością miasta.
Idea agory ma wymiar głęboko społeczny: w czasach polaryzacji i informacyjnego chaosu architektura tworzy ramę dla demokratycznego dialogu i budowania wspólnoty – wartości, które były fundamentem sukcesu Powstania Wielkopolskiego i które wciąż pozostają aktualne.
Heroizm bez patosu: lekcja architektury pamięci
WXCA rozwija tu wątki znane z realizacji takich jak Muzeum – Miejsce Pamięci Palmiry, wystawa stała Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku czy kompleks muzeów na warszawskiej Cytadeli.
W Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918–1919 poszukujemy współczesnego języka, który potrafi wyrazić heroizm bez patosu, a pamięć bez monumentalności. (…) Myślę o architekturze pamięci nie jako o pomniku, lecz jako o miejscu spotkania – między przeszłością a teraźniejszością, indywidualnym doświadczeniem a wspólną tożsamością – podsumowuje Marta Sękulska-Wrońska, partnerka pracowni.
Zakończenie budowy i udostępnienie nowej siedziby zaplanowano na grudzień 2027 roku. Do tego czasu rosnąca nad ziemią część muzeum, wraz z kształtującą się agorą, będzie coraz wyraźniej pokazywać, że pamięć o przeszłości może mieć nowoczesną, otwartą i angażującą formę – tworząc realny pomost między historią a współczesnością.
Zdjęcia: materiały prasowe.
