Mark Rothko jest uważany za jednego z najważniejszych przedstawicieli abstrakcyjnego ekspresjonizmu oraz głównego twórcę „color field painting” – stylu malarskiego skupiającego się na wielkich, pełnych koloru powierzchniach. Jego twórczość miała ogromny wpływ na rozwój współczesnej sztuki, a jego obrazy osiągają dziś rekordowe ceny na aukcjach. Jak wyglądała droga tego genialnego artysty i czym wyróżniała się jego sztuka?
1. Pochodzenie i wczesne lata
Mark Rothko urodził się jako Marcus Rothkowitz 25 września 1903 roku w Dźwińsku na Łotwie, które wówczas należało do Imperium Rosyjskiego. Pochodził z żydowskiej rodziny, a jego pierwotne nazwisko brzmiało Markus Jakowlewicz Rothkowitz. Jego ojciec, Jacob Rothkowitz, był intelektualistą, marksistą i zdecydowanym przeciwnikiem religii, chociaż później powrócił do ortodoksyjnego judaizmu, co sprawiło, że Markus w młodym wieku uczęszczał do chederu – tradycyjnej żydowskiej szkoły.
W wieku dziesięciu lat wraz z rodziną wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, osiedlając się w Portland, Oregon. Młody Mark zmagał się z barierą językową i integracją w nowym kraju, jednak jego wyjątkowa inteligencja sprawiła, że w ciągu roku przeszedł przez kilka klas. W wieku siedemnastu lat ukończył z wyróżnieniem Lincoln High School w Portland. W tym czasie zaczął interesować się działalnością związków zawodowych, regularnie uczestniczył w ich zebraniach i stawał się coraz bardziej zaangażowany w radykalne i anarchistyczne kręgi.
2. Nowy Jork i początek artystycznej drogi
W 1922 roku Mark Rothko otrzymał stypendium Uniwersytetu Yale. Podczas studiów poznał Aarona Directora, przyszłego ekonomistę i profesora, z którym założył satyryczne pismo „The Yale Saturday Evening Pest”, które krytykowało życie na uczelni. Po dwóch latach Rothko postanowił zrezygnować ze studiów i przeniósł się do Nowego Jorku. To tam po raz pierwszy zainteresował się sztuką, zapisując się do Parsons The New School for Design i biorąc udział w warsztatach organizowanych przez Maxa Webera – znanego kubistę.
Nowy Jork w tym czasie tętnił artystyczną energią, przyciągając twórców z całego świata. Wkrótce Rothko zaczął tworzyć, a jego wczesne obrazy były pod wpływem surrealizmu Paula Klee, ekspresjonizmu Georgesa Rouaulta oraz niemieckich modernistów. W 1928 roku miał swoją pierwszą publiczną wystawę w Opportunity Gallery. Krytycy przyjęli jego prace, które przedstawiały sceny z życia miejskiego, z dużą życzliwością.
Rothko szybko zaprzyjaźnił się z innymi malarzami, w tym z Miltonem Clarkiem Averym, którego kolorowe obrazy miały ogromny wpływ na jego późniejszą twórczość. Połowa lat trzydziestych była okresem intensywnej pracy artysty, który wraz z przyjaciółmi, m.in. Ben-Zionem, Ilją Botowskim, i Ralphem Rosenborgiem, tworzył grupę „The Ten”. Grupa ta była zaangażowana w promowanie abstrakcjonizmu i walkę z dominacją malarstwa figuratywnego w Stanach Zjednoczonych.
3. Poszukiwania filozoficzne – mitologia i Nietzsche
Druga wojna światowa zbiegła się z zakończeniem pierwszego etapu twórczości Rothko, w którym dominowały wpływy impresjonizmu i przedstawienia życia miejskiego. Z biegiem lat, pod wpływem dramatów wojennych, artysta zaczął szukać bardziej dojrzałych i filozoficznych tematów w swojej pracy. Zainteresował się mitologią, symbolizmem oraz filozofią, czerpiąc inspirację z dzieł Ajschylosa i Friedricha Nietzschego. Zdecydował się także skrócić swoje nazwisko z „Markus Rothkowitz” na „Mark Rothko” w obawie przed nasilającym się antysemityzmem.
Rothko zaczął coraz bardziej angażować się w psychologię, podświadomość oraz badanie snów, korzystając z prac Freuda i Junga. Jego obrazy z tego okresu ukazywały motywy mitologiczne, jak w „Antygonie”, „Edypie” czy „Poświęceniu Ifigenii”, a także motywy biblijne i związane z Bliskim Wschodem.
4. Ewolucja sztuki – od abstrakcji do multiformy
W 1943 roku Rothko spotkał Clyfforda Stilla, który stał się jego bliskim przyjacielem i współpracownikiem. Po powrocie do Nowego Jorku Rothko rozpoczął eksperymenty z abstrakcjonizmem, co było przełomowym momentem w jego twórczości. Przykładem tego okresu jest obraz „Slow Swirl at the Edge of the Sea” z 1945 roku, który przedstawia dwie postacie, które prawdopodobnie symbolizują artystę i jego przyszłą żonę.
Z biegiem lat, Rothko zaczął upraszczać swój styl, który ostatecznie przyjął formę multiform, w której abstrakcyjne postacie zastąpiono organicznymi plamami barw. To upraszczanie kontynuował przez kolejne lata, aż jego prace przekształciły się w tzw. color field painting, który przyniósł mu międzynarodową sławę.
5. Nowa era w sztuce – przełomowe dzieła
Pierwsze wystawy Rothko w nowym stylu miały miejsce w 1949 roku w Galerii Betty Parsons. Obrazy, które początkowo wydawały się trudne do zrozumienia, zaczęły zdobywać uznanie krytyków, a ich wielkość miała na celu stworzenie wrażenia, że widz jest otoczony dziełem sztuki. Rothko tłumaczył, że taka wielkość miała pozwolić na całkowite wchłonięcie się w obraz i na stworzenie intymnej więzi z odbiorcą.
W pierwszych pracach Rothko stosował prostokątne formy barwne, które stopniowo zaczęły zanikać, aż do momentu, kiedy na obrazie pozostały tylko dwa lub trzy wyraźne prostokąty. Z czasem dominujące w jego obrazach kolory, takie jak żółcie i czerwienie, ustępowały bardziej stonowanym odcieniom niebieskiego, by w końcu przyjąć ciemniejsze barwy pod koniec jego kariery.
Mark Rothko – Art Centre, Daugavpils (Latvia)
6. Filozofia malarstwa Rothki
Rothko uważał, że obraz nie jest jedynie odzwierciedleniem rzeczywistości, lecz narzędziem wyzwalającym emocje i uczucia. Sztuka miała dotrzeć do widza poprzez serce, a nie rozum. Artysta przykładał dużą wagę do tego, jak jego dzieła były eksponowane. Często wymagały specjalnego oświetlenia, by ich pełny przekaz mógł zostać właściwie odczytany. Rothko krytykował rynek sztuki, który, jak twierdził, stał się miejscem, w którym dzieła traktowane były wyłącznie jako elementy wystroju wnętrz lub inwestycje, a nie wartościowe wyrażenie emocji.
Na początku lat pięćdziesiątych Rothko udał się na podróż po Europie, gdzie miał okazję podziwiać dzieła największych mistrzów. Jego reputacja rosła, a wystawy jego dzieł odbywały się na całym świecie. W 1952 roku jego prace zostały zaprezentowane w słynnej wystawie w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Nowym Jorku, „Piętnastu Amerykanów”, obok takich artystów jak Jackson Pollock. Choć Rothko zdobył światową sławę, nie brakowało również nieprzyjaznych opinii. Jego kolega, Clyfford Still, zarzucił mu, że stał się „sprzedawczykiem” z powodu sukcesów finansowych, których nie mógł znieść.
7. Murale w Four Seasons – kontrowersje i zerwanie umowy
Rothko stworzył serię murali dla luksusowej restauracji Four Seasons w nowojorskim wieżowcu Seagram. Prace te miały być ozdobą wnętrza, ale Rothko ostatecznie zerwał umowę, co wywołało skandal. Istnieje wiele spekulacji na temat powodów tej decyzji, ale prawdopodobnie artysta był oburzony tym, że jego sztuka miała zostać eksponowana w kontekście jedzenia, co uważał za niestosowne. Obrazy zostały przechowane przez Rothko przez wiele lat, a część z nich trafiła do czołowych muzeów, w tym Tate Modern w Londynie i National Gallery of Art w Waszyngtonie.
8. Murale na Uniwersytecie Harvarda
Rothko stworzył również murale dla Holyoke Center na Uniwersytecie Harvarda. Z dziesięciu wielkoformatowych płócien zainstalowano tylko pięć, a Rothko zgłaszał zastrzeżenia dotyczące niewłaściwego oświetlenia. Obrazy były przechowywane w ciemnym magazynie po szesnastu latach ekspozycji z powodu niszczącego wpływu światła. Można je było oglądać tylko okresowo.
9. Ostatnie dzieło – Kaplica Rothko
Najważniejszym dziełem artysty była seria obrazów do Kaplicy Rothko na Uniwersytecie Św. Tomasza w Houston. W ramach tego projektu Rothko miał duży wpływ na projektowanie budynku. Prace nad freskami zostały ukończone przez jego asystentów po tym, jak malarz zmagał się z problemami zdrowotnymi. Kaplica stała się jednym z najważniejszych miejsc związanych z Rothkiem.
10. Wzrost ceny obrazów i dziedzictwo artysty
Mark Rothko pozostawił po sobie 836 obrazów, które obecnie znajdują się w różnych kolekcjach na całym świecie. Niedługo po jego śmierci wybuchł skandal związany z sprzedażą części jego dzieł, znany jako „Sprawa Rothko”. Bernard Reis, przyjaciel artysty i doradca finansowy, który miał pełnić rolę wykonawcy woli Rothki, odsprzedał wiele obrazów Galerii Marlborough po zaniżonych cenach, dzieląc się zyskami z przedstawicielami galerii. W 1971 roku dzieci Rothki wniosły sprawę do sądu. Proces trwał ponad dziesięć lat, a ostatecznie Reis i jego wspólnicy zostali uznani za winnych. Zostali zobowiązani do zapłacenia na rzecz rodziny artysty kwoty 9,2 miliona dolarów, co jednak nie stanowiło sprawiedliwego odszkodowania, biorąc pod uwagę późniejsze rekordowe ceny osiągane przez obrazy Rothki na aukcjach.
Mark Rothko – Green, Red, Blue
Na przełomie lat sześćdziesiątych płótna Rothki wyceniano na kilkadziesiąt tysięcy dolarów. Przykładem może być jedno z jego dzieł zakupione przez Galerię Narodową w Berlinie za 22 tysiące dolarów. Z biegiem lat ceny obrazów zaczęły rosnąć, a prawdziwy boom nastąpił w XXI wieku. W grudniu 2005 roku „Hołd dla Matisse’a” (Hommage to Matisse) osiągnął cenę 22,5 miliona dolarów. Dwa lata później „White Center (Yellow, Pink, and Lavender on Rose)” zostało sprzedane za 72,8 miliona dolarów. Rekordowy moment nastąpił w maju 2012 roku, kiedy „Orange, Red, Yellow” osiągnął zawrotną cenę 86,8 miliona dolarów. W międzyczasie wiele innych obrazów Rothki zmieniało właścicieli za kwoty liczone w dziesiątkach milionów dolarów.
Na podstawie tych rekordów aukcyjnych można śmiało stwierdzić, że Mark Rothko był jednym z najwybitniejszych malarzy swojego czasu. Jego wpływ na sztukę jest nieoceniony, a jego malarstwo, choć nie zawsze przemawia do każdego, niewątpliwie wywołuje silne emocje. Krytycy zgodnie podkreślają, że Rothko był twórcą przełomowym, który stworzył nowy styl malarstwa, który na stałe wpisał się w historię sztuki współczesnej.
