Las to miejsce, które z jednej strony nieskalane ręką człowieka, zapewnia schronienie i poczucie bezpieczeństwa, a z drugiej strony staje się twierdzą, gdzie sama natura tworzy niedostępne fortyfikacje. Jednak las to również obszar naznaczony tragicznymi wydarzeniami z historii – miejsce zbrodni i masowej zagłady. Takie oblicze lasu ukazuje wystawa czasowa w Muzeum II Wojny Światowej pt. „Las – Schronienie Ofiar. Kryjówka Zbrodni”, której projekt i realizację przygotowały Dorota Terlecka oraz Anna Sabała-Bykowska z pracowni Biuro Kreacje.
Od 30 sierpnia 2024 roku w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku można zwiedzać tę ekspozycję, której celem jest upamiętnienie ofiar wojny, której działania toczyły się także w obszarach leśnych. Tematem wystawy jest historia II wojny światowej opowiadana z perspektywy kompleksów leśnych: ich znaczenie w wojnie obronnej, rola jako schronienia dla ofiar, twierdzy partyzanckiego oporu oraz miejsce zbrodni.
Las to esej wystawienniczy, który interdyscyplinarnie łączy historię ze sztuką i ekologią. Las to pierwotny dom, naturalny habitat, wspierający ludzką żywotność, a przez wojnę – skażony zbrodnią. W czasie konfliktu militarnego pomógł niektórym ocalić życie, ale też przechowuje tajemnicę śmierci ofiar – mówią jej kuratorki – Agnieszka Bacławska-Kornacka i Monika Krzencessa.
Architektoniczna opowieść o lesie
Esej ten jest wzbogacony o historyczne artefakty oraz dzieła sztuki, w tym: obraz Wilhelma Sasnala Shoah/Las, videoinstalację Mirosława Bałki Winterreise: The Pond, rzeźbę Magdaleny Abakanowicz Androgyne na trapezie oraz pięć instalacji (abakanów): Red-Brown (1969), Otwarty (1967), Black Garment 8 (1977), Czarna (1979) i Tuba (1976). W skład ekspozycji wchodzi również projekt Zielnik oraz Berlin-Birkenau autorstwa Łukasza Surowca. Za poetycki styl tej wystawy odpowiada architekt Dorota Terlecka z pracowni Biuro Kreacja, która wraz z zespołem zaprojektowała całą przestrzeń wystawienniczą w zaledwie dwa miesiące.
Zdecydowaliśmy się wziąć udział w konkursie na projekt oraz realizację wystawy „Las – Schronienie ofiar. Kryjówka zbrodni”, ze względu na sam pomysł kuratorski. Urzekło nas wielopłaszczyznowe podejście do historii i istoty samego lasu, jego wielowarstwowego znaczenia dawniej i dziś. Z jednej strony mamy tu bowiem warstwę historyczną, związaną z II wojną światową, kolejna warstwa to sztuka, która zawsze jest dla nas bardzo bliska, i na koniec, a może przewrotnie początek – natura – opowiada Dorota Terlecka.
Takie niekonwencjonalne podejście do tematu było dużym wyzwaniem projektowym, z którym chcieliśmy się zmierzyć. Dodatkowo, poza projektem mieliśmy zająć się również produkcją wystawy, jak i towarzyszącemu jej katalogowi. W ciągu zaledwie 2 miesięcy zaprojektowaliśmy i zbudowaliśmy całość – dodaje Anna Sabała-Bykowska.
Sztuka w roli głównej
Kluczowym elementem aranżacji przestrzeni wystawienniczej jest sztuka. Wszystkie prace artystyczne, które tworzą ekspozycję, mają niezwykłą moc. Każda z nich na swój unikalny sposób odnosi się do tematu wojny. Wiszące Abakany, między którymi można się swobodnie poruszać, w swojej organicznej formie tworzą swoisty las. Delikatne prace Łukasza Surowca kontrastują z trudną tematyką całej wystawy, a ich forma z żywicy, prezentowana na szklanych ekspozytorach, dodaje im lekkości. Dodatkowym medium jest instalacja wideo Mirosława Bałki, która wzbogaca całość. Wśród tych dzieł znajduje się również niewielki obraz Wilhelma Sasnala, stanowiący interesujące dopełnienie ekspozycji. W centrum uwagi znajduje się korzeń z Westerplatte – element drzewa, które rosło przy mogile obrońców. Jego naturalna forma staje się istotnym dziełem sztuki, determinującym odbiór wystawy.
Istotnym aspektem całego projektu były wytyczne konserwatorskie, które uniemożliwiały użycie drewna i naturalnych materiałów. To ograniczenie okazało się ciekawym wyzwaniem projektowym, które wpłynęło na ostateczny kształt aranżacji.
Kocham naturę i długo zastanawiałam się, co może oddać wrażenie lasu, czym on jest jako doświadczenie. Las, który chcieliśmy pokazać to wysokość – elementy ekspozycyjne mają niespełna 5 metrów wysokości. To również rytm pionowych elementów, dlatego treści zostały zaprezentowane na pionowych pasach o organicznym kształcie. Las to również gra światła i cienia, element, który pokazujemy zarówno w warstwie graficznej, ale pojawia się też on jako małe plamy światła odbijające się na podłodze jakby przebijało z koron drzew. Dzięki specjalnie zaprojektowanym prostym nakładkom na lampy udało nam się osiągnąć delikatny efekt światła przechodzącego przez liście… Las to też moment wytchnienia, dlatego też całość ekspozycji dopełniają stalowe pieńki. Zakończeniem wystawy jest instalacja z projekcją Lasu. Możemy tam usiąść i poczuć się dosłownie jak w środku lasu, słysząc jego dźwięki, naturalną melodię snującej się tu historii – wyjaśnia Dorota Terlecka, właścicielka pracowni Biuro Kreacja.
Wszystkie te elementy tworzą wystawę, która nie ma jednej linii narracyjnej. Opowiada historię, której świadkiem jest natura.
