Zabytkowy Dom Turka w Augustowie – niegdyś miejsce bólu i milczenia – dziś na nowo zapisuje się na mapie ważnych miejsc kultury. Dzięki gruntownej renowacji i adaptacji do funkcji muzealnych, przeprowadzonej przez pracownię Tremend, obiekt nie tylko zyskał nowe życie, ale również uznanie międzynarodowego środowiska architektonicznego. Projekt znalazł się w finale prestiżowego konkursu World Architecture Festival Awards 2025 w kategorii „Culture”, obok realizacji z całego świata, reprezentując Polskę wspólnie z Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.
Z przeszłości, która zobowiązuje
Kamienica przy ulicy 3 Maja w Augustowie, znana lokalnie jako Dom Turka, została wzniesiona około 1900 roku, a jej projekt przypisuje się Włodzimierzowi Ślósarskiemu. Nazwa obiektu pochodzi od mieszczącej się w niej w okresie międzywojennym cukierni „Ankara”, prowadzonej przez bośniackiego imigranta, zwanego potocznie „Turkiem”. Jednak miejsce to zapisało się w pamięci mieszkańców przede wszystkim jako symbol powojennego terroru.
Po 1940 roku Dom Turka został przejęty przez NKWD, a w latach 1945–1956 służył jako siedziba Urzędu Bezpieczeństwa. W piwnicach urządzono areszt, gdzie torturowano żołnierzy podziemia i cywilów. To właśnie tutaj przetrzymywano ofiary Obławy Augustowskiej – największej powojennej zbrodni dokonanej na Polakach.
Architektura jako pamięć
W 2021 roku budynek został przejęty przez Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, z zamiarem stworzenia tu Domu Pamięci Obławy Augustowskiej. Projekt powierzono pracowni Tremend, która stanęła przed trudnym zadaniem: jak opowiedzieć dramatyczną historię z szacunkiem, nie zamykając jej w martwym muzeum?
Główna koncepcja zakładała stworzenie przestrzeni refleksji i pamięci, przy zachowaniu autentyczności miejsca. Oryginalna bryła została poddana renowacji z najwyższym poszanowaniem dla detalu historycznego. Wnętrza zaadaptowano do nowoczesnych funkcji muzealnych, nie usuwając śladów przeszłości – jak ściany dawnych cel czy strukturalne warstwy piwnic. Współpraca z artystą i architektem Tomaszem Trzupkiem zaowocowała stworzeniem Muru Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej, upamiętniającego blisko 600 zamordowanych osób. Jego forma przywołuje obraz lasu – miejsca zarówno śmierci, jak i schronienia.
Nowa przestrzeń w cieniu historii
Do zabytkowego budynku dobudowano nową część administracyjną. Jej nowoczesna forma z rytmiczną elewacją z aluminiowych żyletek symbolicznie nawiązuje do borów Puszczy Augustowskiej – cichego świadka wydarzeń z 1945 roku. Elewacja zmienia się wraz ze światłem i porą dnia, wpisując się w krajobraz i narrację miejsca. Jasna kolorystyka i pionowy rytm nowej fasady nie konkurują z oryginałem, lecz dyskretnie dopełniają historyczną tkankę.
Projekt Tremend uwzględnił także potrzeby współczesnego muzeum: pełną dostępność dla osób o różnych potrzebach motorycznych i sensorycznych, ekspozycje multimedialne przystosowane do osób niewidomych, możliwość zwiedzania z przewodnikiem migowym oraz udogodnienia dla osób ze spektrum autyzmu.
Międzynarodowe uznanie
Finałowe wyróżnienie w World Architecture Festival Awards 2025 to nie tylko sukces Tremend, ale również dowód na to, że współczesna architektura może – i powinna – służyć pamięci, przekraczając granice stylu i estetyki.
World Architecture Festival (WAF) to jedno z najważniejszych wydarzeń branży architektonicznej na świecie, które w tym roku odbędzie się w dniach 12–14 listopada w Miami. Obiekty zakwalifikowane do finału będą oceniane podczas prezentacji na żywo przez międzynarodowe jury. Tremend powraca do WAF jako wielokrotny finalista i laureat – w 2024 roku z nagrodą za Dworzec Metropolitalny w Lublinie i w 2023 za wnętrza Royal Tulip Warsaw Apartments.
Dom Turka, jako przestrzeń bolesnej pamięci, przekształcony w miejsce edukacji i refleksji, staje się nie tylko lokalnym symbolem, lecz również przykładem uniwersalnego dialogu między architekturą, historią i człowiekiem.
Zdjęcia: materiał prasowy Tremend.
