Zabytkowy Dom Turka w Augustowie, który stanowi świadek dramatycznych wydarzeń z lipca 1945 roku, zostanie przekształcony w Dom Pamięci Obławy Augustowskiej. Należący do Instytutu Pileckiego budynek przeszedł w ostatnich miesiącach kompleksowy proces restauracji i adaptacji na potrzeby muzealne. Projekt przebudowy oraz rozbudowy zabytkowej kamienicy na placówkę pamięci przygotowała pracownia architektoniczna Tremend. Główna idea projektowa zakłada stworzenie przestrzeni, która nie tylko przywróci pamięć ofiarom Obławy Augustowskiej, ale także w pełni uszanuje historyczną wartość obiektu.
Dom Turka to potoczna nazwa zabytkowej kamienicy przy ulicy 3 Maja 49 w Augustowie. Budynek, którego historia sięga około 1900 roku, był świadkiem burzliwych i tragicznych wydarzeń. Kamienica w latach 30. XX wieku stała się siedzibą popularnej cukierni „Ankara”, prowadzonej przez Kamila Tiakosza, imigranta bośniackiego pochodzenia, zwanego potocznie „Turkiem”. Jednak to okres powojenny zapisał mroczne karty historii tego miejsca. W 1940 roku kamienica została zajęta przez NKWD, a po wojnie, w latach 1945-1956, mieścił się w niej Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. W tym czasie w podziemiach budynku działał areszt, w którym brutalnie przesłuchiwano i torturowano zarówno żołnierzy podziemia niepodległościowego, jak i cywilów. W lipcu 1945 roku Dom Turka stał się jednym z miejsc, w którym przetrzymywano zatrzymanych w ramach Obławy Augustowskiej, największej zbrodni na Polakach po II wojnie światowej.
Budynek zapisał się w pamięci mieszkańców regionu jako symbol terroru, cierpienia i represji. W 2011 roku kamienica została wpisana do rejestru zabytków, a dziesięć lat później, w 2021 roku, zakupiona przez Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego. Dzięki inicjatywie tego instytutu Dom Turka przeszedł gruntowną restaurację, aby stać się siedzibą Domu Pamięci Obławy Augustowskiej. Będzie to placówka muzealna, która nie tylko upamiętni ofiary tej tragicznej obławy, ale także opowie historię Augustowa i Suwalszczyzny.
Za adaptację kamienicy na muzeum odpowiedzialna jest pracownia Tremend. Architekci pracujący nad projektem podkreślają, że ich celem nie było jedynie odrestaurowanie budynku, ale także stworzenie przestrzeni, która w sposób angażujący będzie opowiadać historię ofiar Obławy Augustowskiej, ukazując ich losy w kontekście tragicznych wydarzeń z lat powojennych. Projekt adaptacji zachowuje historyczną wartość obiektu, a jednocześnie przekształca go w miejsce pamięci, które pełni również funkcje edukacyjne, naukowe i kulturalne.
Dom Turka to miejsce naznaczone historią – świadek dramatycznych wydarzeń, których pamięć powinna trwać. W procesie projektowania staraliśmy się oddać hołd ofiarom i stworzyć przestrzeń refleksji. Pomogą w tym współczesne rozwiązania architektoniczne, dzięki którym przestrzeń muzeum będzie skłaniać do zadumy, jednocześnie umożliwiając głębsze zrozumienie kontekstu historycznego” – tłumaczy Magdalena Federowicz-Boule, założycielka pracowni Tremend.
Projekt przebudowy budynku zakłada zachowanie jego historycznej bryły, uwzględniając jednocześnie delikatne zmiany, które poprawiają jego funkcjonalność muzealną. Wnętrza zostały przekształcone na potrzeby nowoczesnych wystaw, ale z dbałością o zachowanie autentycznych elementów, takich jak ślady dawnych cel czy detale architektoniczne. Podczas realizacji inwestycji te elementy zostały dokładnie przebadane i poddane pracom archeologicznym.
Ważnym aspektem całego założenia jest nowa część muzeum, której forma i struktura nawiązują do natury oraz otaczającego krajobrazu Augustowa. Nowoczesna część budynku stanowi tło dla historycznego obiektu, jednocześnie harmonijnie się z nim komponując. Elewacja nowej części charakteryzuje się strukturą wertykalnych rytmów, które dzięki grze światła i cienia zmieniają się w zależności od pory dnia i roku. Inspiracją dla tej formy był krajobraz Augustowa oraz Puszczy Augustowskiej, w której miały miejsce tragiczne wydarzenia Obławy Augustowskiej. Nowoczesna fasada, wykonana z materiałów i w kolorystyce współgrającej z otoczeniem, nie tylko nawiązuje do przeszłości, ale i doskonale wpisuje się w miejską przestrzeń.
Integralnym elementem projektu jest także Mur Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej, autorstwa artysty i architekta Tomasza Trzupka. Zespół Tremend współpracował z artystą przy jego realizacji, a mur, na którym widnieją nazwiska blisko 600 ofiar zamordowanych w 1945 roku, stanowi istotną część całej instalacji, upamiętniając tragiczne wydarzenia z historii regionu.
Koncepcja miejsca upamiętnienia ofiar Obławy Augustowskiej opiera się na przedstawieniu idei skraju lasu, który jest jednocześnie miejscem kaźni i schronienia. Puszcza łączy nasze wspólnotowe wyobrażenie o tym, co wartościowe i ponadczasowe. Zależało nam na stworzeniu miejsca, które nie ma wyłącznie negatywnych konotacji, ale mówi o ofierze i poświeceniu dla wspólnego dobra i lepszej przyszłości – opisuje Tomasz Trzupek.
Wnętrza nowej części muzeum zaprojektowano z myślą o grze światła i cienia, co potęguje atmosferę refleksji i zadumy. Dzięki temu, Dom Pamięci Obławy Augustowskiej łączy historię z współczesną architekturą, tworząc przestrzeń zarówno dla pamięci, jak i edukacji. Muzeum to nie tylko miejsce ekspozycyjne, ale również centrum edukacji historycznej i refleksji nad dziedzictwem regionu. Interaktywne wystawy, świadectwa ocalałych oraz archiwalne materiały przybliżą tragiczne wydarzenia z przeszłości, zwłaszcza młodszym pokoleniom, które mogą nie znać pełnej skali zbrodni.
Muzeum zostało zaprojektowane z uwzględnieniem dostępności dla wszystkich odwiedzających, bez względu na wiek czy sprawność. Zastosowane nowoczesne rozwiązania, takie jak podjazdy, windy i odpowiednie oznakowanie, ułatwiają poruszanie się osobom z niepełnosprawnościami. Interaktywne i multimedialne ekspozycje będą dostosowane do potrzeb osób niewidomych i niedowidzących, a także oferować wsparcie w języku migowym oraz materiały przystosowane do osób w spektrum autyzmu. Dzięki tym rozwiązaniom, muzeum staje się przestrzenią otwartą dla wszystkich, umożliwiając pełne zrozumienie historii w komfortowych warunkach.
Otwarcie muzeum w zmodernizowanym i uzupełnionym o współczesne wątki Domu Turka stanowi krok ku przywróceniu pamięci o ofiarach Obławy Augustowskiej i oddaniu im należnego hołdu. Przebudowa tego historycznego budynku to nie tylko akt konserwatorski, ale przede wszystkim świadectwo dbałości o prawdę historyczną i narodową tożsamość. W efekcie Dom Turka przestaje być jedynie symbolem cierpienia – staje się miejscem, w którym historia opowiadana jest na nowo, z myślą o przyszłych pokoleniach” – podkreśla Grzegorz Szymański z zespołu Tremend.
Jak informuje Instytut Pileckiego, zgodnie z planem muzeum ma zostać oddane dla publiczności w lipcu tego roku, przy okazji obchodów 80. rocznicy Obławy Augustowskiej.
Fot. i oprac. na podst.: mat. prasowy Tremend.
